Search

كاوش های باستان شناسی عهد قاجار

رويكردهای شرق شناسان اروپايی در كاوش های باستان شناسی عهد قاجار

مطالعه ها و كندوكاوهای باستان شناسی در ايران، به ويژه شناسايی و حفاری در محوطه های باستانی مربوط به ايران پيش از اسلام، در چند سدﮤ اخير از محورهاي اساسی در مطالعه های شرق شناسی و ايران شناسی اروپاييان بوده است. به علاوه، جست وجوهای باستان شناسانه و تجسس های اروپاييان علاقه مند به كاوش در آثار تمدنی ايران و به طور كلي ﻣﻨﻂﻘﮥ شرق ميانه مجموعه ای از رويكردهای دينی، سياسی، علمی، گنج يابی و تغذﻳﮥ موزه های مهم اروپا را دربرمي گرفت.

به همين علت، در حوزﮤ كاوش های باستان شناسی ايران در دورﮤ قاجار طيف گسترده اي از جويندگان عتيقه، پژوهشگران مسائل ديني، ماموران سياسي و پژوهشگران مسائل تاريخي فعال بوده اند. در مقاﻟﮥ حاضر با استفاده از روش پژوهش كتابخانه اي و شيوﮤ توصيفي تحليلي و با بررسي منابع و گزارش هاي دستِ اول سياحان و شرق شناسان و ايران شناسان اروپايي دربارﮤ آثار تاريخي و باستاني و اشياي ﻋﺘﻴﻘﮥ ايران و نيز كاوش هاي باستان شناسی در ايران، دربارﮤ ﻣﺴﺌﻠﮥ اصلي پژوهش، يعني شناسايي و تبيين رويكردهای شرق شناسان اروپايي در كاوش هاي باستان شناسی و عتيقه يابی ايران در عهد قاجار، مطالعه شده و اين مسئله تبيين و تحليل شده است.

يافته های اين بررسي مشخص مي كند شرق شناسان و ايران شناسان در شناسايی آثار باستانی ايران و ﺗﻬﻴﮥ شناسنامه هاي جديد براي بسياري از اين آثار، تامين اسناد و مدارك مادي براي تدوين تاريخ ايران و تغيير ديدگاه های رايج دربارﮤ آثار تاريخي برجسته مربوط به ايران باستان نقشي اساسي ايفا كردند؛ اما با تبديل آثار تاريخی و هنری ايران به كالاهاي تجاری و ايجاد بازار براي «عتيقه جات» ايراني، خروج بخش عظيمي از ميراث فرهنگی و تاريخی ايران را به اروپا و ساير كشورهای جهان باعث شدند.

مطالعه رویکردهای شرق شناسان و ایران شناسان اروپایی در عرصه کاوش های باستان شناسانه در محوطه های باستانی ایران در دوره قاجار، محور اصلی بررسی حاظر به شمار می رود و هدف از آن شناسایی و بیان  و ارزیابی این کاوش ها از منظر بررسی “رویکردهای” جاری در میان شرق شناسان و ایران شناسان آن دوره است. بر اساس فرضیه این پژوهش، مجموعه ای از رویکردهای دینی، سیاسی، علمی و گنج یابی و تغذیه موزه های مهم اروپا که در متن مقاله به طور مشخص و بر اساس آثار مستقیم شرق شناسان ار.پایی عهد قاجار به انها اشاره شده است، مهم ترین وجوه عملکرد باستان شناسان اروپایی در محدوه زمانی دوره قاجار و در گستره خاک ایران را تشکیل داده اند.

برای بررسی دقیق و مستند این فرضیه و رویکردهای اشاره شده در پژوهش حاظر، تمرکز اصلی پژوهش بر آثار و نوشته ها و گزارش های مستقیم شرق شناسان و ایران شناسان اروپایی دوره قاجار گذاشته شده است؛ بنابراین آثار مستقیم افرادی که در جایگاه بررسی کننده آثار باستانی، باستان شناس یا جوینده آثار عتیقه در ایران و سرزمین های همسایه ایران حضور مستقیم و فعال داشتند، در حکم دست اول ترین و مهم ترین منابع موضوع،  مبنای رجوع و تجزیه وتحلیل فرضیه پژوهش قرار گرفت. از همین رو، آثار پژوهشی و دست دوم موجود همین کتاب، مقاله یا پایان نامه به طور عمده کنار گذاشته شدند؛ چون داده های دست اول نداشتند و هم زمان با دوره موضوع بررسی نبودند و این استعداد را نداشتند که مبنای داوری و تحلیل درباره رویکردهای مورد پژوهش قرار بگیرند.

پژوهشگران عرصه مطالعه های تاریخی تا کنون کمتر این رویکردها را بررسی و تحلیل کرده اند. در حقیقت بیش و پیش از پژوهشگران مطالعه های تایخ معاصر ایران، این پژوهشگران حوزه باستان شناسی ایران بودند که به تاریخ تحولات علم باستان شناسی و کارنامه حفاری های انجام شده در این حوزه توجه نشان دادند و در این باره، آثار متعدد و گوناگونی در قالب کتاب یا مقاله به رشته تحریر در آرودند. از میان آثار برجسته و گاه مرجع این حوزه کتاب های: ایران در پیش از تاریخ؛ باستان شناسی ایران از آغاز تا سپیده دم شهر نشینی اثر صادق ملک شهمیرزادی؛ تاریخچه علم باستان شناسی اثر غلامرضا معموصی؛ مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران اثر عزت الله نگهبان در خور ذکرند.

در کنار این آثار پژوهشی و تالیفی پژوهشگران باستان شناسی ایران، بعضی کتاب ها یا مقاله ها را نیز پژوهشگران حوزه مطالعه تاریخی در بررسی کارنامه تحولات باستان شناسی اروپاییان در ایران نوشته اند. این دسته از آثار به طور عمده به موضوع تاراج آثار باستانی ایران از سوی باستان شناسان غربی در دره پهلوی توجه کرده اند. معروف ترین این آثار در سال های اخیر کتاب: تاراج بزرگ آمریکا و غارت میراث فرهنگی ایران (۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ ش) اثر محمد قلی مجد است که در آن به کارنامه فعالیت باستان شناسی اروپایی در ایران اواخر عهد قاجار نیز اشاره هایی مختصر شده است؛ اما مطالعه و برآیند کلی این نوع آثار نشان می دهد بررسی رویکردهای شرق شناسان و باستان شناسان اروپایی در کاوش های باستان شناسی و نیز عتیقه یابی ایران در دوران قاجاریه تا کنون به طور مستقل در کانون توجه و پژوهش چندانی نبوده است. از همین رو مقاله حاضر در صدد است تا این مسئله را به طور خاص و در حمک موضوعی مستقل و نوین بررسی و تحلیل کند.

ادامه مطلب به زودی …

کليدواژگان:
شرق شناسان، ايران شناسان، كاوش های باستان شناسی، شناسايی آثار باستانی، عتيقه يابی، قاجاريه

نویسنده : علي محمد طرفداری,

تماس با شرکت فلزیاب سفیر

 




دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *